21. اسفند 1397 - 9:29
بیرجندرسا- جمال الدین ابومحمد الیاس بن یوسف معروف به نظامی گنجوی حکیم و شاعر ایرانی در سال - 536 قمری- در نجه یکی از شهر های باستانی آذربایجان چشم به جهان گشود.

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بیرجندرسا، نام وی الیاس و لقب یا تخلص وی ( چنان که خود در آغاز لیلی و مجنون به آن اشاره کرده ) نظامی است. نام پدرش یوسف نام جدش " ذکی " و نام جد اعلایش " موید " بوده و سه همسر و یک فرزند به نام محمد داشته است. زادبوم نظامی را شهر گنجه و اجدادش را اهل تفرش گفته اند.

نظامی از همان دوران جوانی به شاعران ستایشگر و سخن آرایان که شرف خود را می فروختتند نفرت عمیقی داشت و می کوشید خود را از زندگی درباری دور نگه دارد نظامی در مخزن الاسرار از برتری هنر خود می گوید و ستایشگری و چاپلوسی را به باد انتقاد میگیرد.

سیم کشانی که به زر مرده اند                        سکه این سیم به زر برده اند
هر ک به زر ، سکه ی چون روز داد               سنگ ستد در شب افروز داد
لاجرم این قوم که زر میبرند                          زیرترند ارچه به بالاترند
نظامی مانند اغلب اساتید باستان از تمام علوم عقلی و نقلی بهره مند و در علوم ادبی و عربی کامل عیار و در وادی عرفان و سیر و سلوک راهنمای بزرگ و در عقاید و اخلاق ستوده پایبند و استوار و سرمشق فرزندان بشر بوده و در فنون حکمت از طبیعی و الهی و ریاضی دست داشته و گویند که اگر وارد مرحله شاعری نبود و به تدریس و تالیف علوم حکمیه می پرداخت در ردیف بزرگان حکمت و فلسفه به شمار می آمد....
در پاکی اخلاق و تقوی، نظیر حکیم نظامی را در میان تمام شعرای عالم نمی توان پیدا کرد. در تمام دیوان وی یک لفظ رکیک و یک سخن زشت پیدا نمی شود و یک بیت هجو از اول تا آخر زندگی بر زبانش جاری نشده است. از استاد بزرگ گنجه شش گنجینه در پنج بحر مثنوی جهان را یادگار است که مورد تقلید شاعران زیادی قرار گرفته است، ولی هیچکدام از آنان نتوانسته اند آنطور که باید و شاید از عهده تقلید برآیند.

آثار نظامي گنجوی  :

نظامی در تاریخ ادبیات جهان با پنج اثر سترگ خود که روی هم خمسه نامیده مي‌شود شهرت یافته است.

مخزن السرار

مخزن الاسرار در اوایل سال  549 - 566 هجری - سروده شده است این اثر مرکب است از بیست داستان منظوم که جهان بینی اجتماعی و فلسفی شاعر و بینش او را به مسائل حیاتی گوناگون در بر گرفته است . شاعر ، خود به آنها مقالت نام داده است.

عاریت کس نپذیرفته ام                   آنچه دلم گفت بگو گفته ام

شعبده یی تازه برانگیختم                    هیکلی از قالب نو ریختم

مایه ی درویشی و شاهی دراو                    مخزن الاسرار الاهی در او

بر شکر او ننشته مگس                     نی مگس او شکر آلود کس

خسرو و شیرین :

نظامی سرودن منظومه خسرو وشیرین را در سال  559 - 576 هجری - به پایان رساند این اثر نه تنها در خلای نظامی بلکه میتوان گفت در ادبیات همه ملل شرق حادثه ای نو بود . خسرو و شیرین داستانی است در باره وسعت قلب انسان و عظمت آرزوهایش و قدرت چیرگی عشق ؛ نظامی در باره منظومه خسرو شیرین  که از نادرترین داستان های بزرگ ادبیات جهان است  چنین می گوید :

مرا چون هاتف دل دید دمساز                           بر اورد از رواق همت اواز

که بشتاب ای نظامی زود ، دیر است                        فلک به عهد و عالم زود سیر است

بهاری نو بر ار از چشمه نوش                        سخن را دست و پایی تازه بر پوش

 لیلی و مجنون :

نظامی این اثر را در مدت چهار ماه در شهریور ماه 567 -  584 هجری - به پایان رساند .

لیلی و مجنون ، منظومه یی عاشقانه است  که به درخواست اخستان ، شاه شیروان توسط نظامی سروده شده است .شاعر در مقدمه لیلی و مجنون  وحتی در متن ان حاشیه پردازی های بسیار کرده است و از ستمکاران و ستمدیدگان سخن گفته است و گاه راه اعتراض فرمانروایان را به عدل و داد خوانده است.

شاعر قهرمانان منظومه ، قیس و لیلی  را نیز به مثابه ی تمثال هایی با صفات و سجایای نیک انسانی وبرای خوانند دوست داشتنی تصویر کرده است و این دو جوان ناکام را تا مرحله ی تمثال های جاویدان ادبیات جهانی سوق داده است . لیلی و مجنون افسانه محبت است . قیس و لیلی هردو نمونه ی  عشق حقیقی و آزادی اند که قرون وسطا برای همه ی انسان ها ، نا آشنا و غیر عادی بود .

در لیلی و مجنون ، قیس که یک شاعر و اندیشمند است و لیلی نیز هم شاعر و هم دلباخته شعر است . و زبان واسطه بین لیلی و مجنون میشود .

هر روز که صبح بردمیدی                  یوسف رخ مشرقی رسیدی

کردی فلک ترنج پیکر                       ریحانی او ترنجی از زر

لیلی ز سر ترنج بازی                        کردی ز زنخ ترنج سازی

زان تازه ترنج نو رسیده                      نظاره ترنج کف بریده

هفت پیکر

نظامی منظومه هفت پیکر را به درخواست علاء الدین کورپه اصلان فرمانروای مراغه در سال .575 -  592 هجری - به پایان رساند

نظامی موضوع این منظومه را از تاریخ ایران سزمین گرفته و قهرمان این منظومه بهرام گور ، پنجمین پادشاه سلسله ساسانیان است .

گوهر آمای گنج خانه راز                               گنج گوهر چنین گشاید باز

کاسمان را ترازوی دو سرست                        در یکی سنگ و در یکی گهرست

از ترازوی او جهان دو رنگ                               گه گهر بر سر آورد گه سنگ

صلب شاهان همین اثر دارد                               بچه یا سنگ یا گهر دارد

 اسکندر نامه

نظامی چند سال آخر عمر خود را صرف سرودن اسکند نامه که از لحاظ حجم بزرگترین اثر اوست کرد . این اثر به دو بخش شرفنامه و اقبال نامه تقسیم میشود و بیشتر مورد رضایت اوست

نظامی در آغاز اثر سبب تصنیف کتاب را بیان داشته است . این قطعه ارتباط او را با کار خلاقه و این را که معنا و مفهوم زندگی را فقط در کار و تلاش می بیند آشکار میسازد

سکندر که خورشید آفاق بود                           به روشن دلی در جهان طاق بود

از آن روشنی بود کان روشنان                          برو انجمن ساختند آنچنان

چو زیرک بود شاه آموزگار                          همه زیرکان آرد آن روزگار

 وفات نظامی را بین سالهای 599 تا 602 و عمرش را شصت و سه سال و شش ماه نوشته اند

 

نظرات کاربران