علم, مقتدرترين و مشهورترین چهره دوران پهلوي

بعد از استعفاي رضا شاه و خروج از ايران، امير شوكت الملك از تهران به بيرجند رفت ولي امير اسدالله در تهران باقي ماند و بيشتر وقت او دردربار سپري مي شد وطوري با شاه جديد محشور و مأنوس شده بود كه در تمام جريانات دربار قرار داشت. پس از مرگ امير شوكت الملك، اولين سمت دولتي را احراز كرد و حكمران سيستان و بلوچستان شدو قريب سه سال در اين مأموريت گاهي در تهران وزماني در بيرجند به شيوه قديم حكومت كرد؛ اين مأموريت پايه هاي اميري قاينات را براي آتيه او محكم ساخت. درسال1330 شاه در اثر فشار دكتر مصدق، تصميم به تقسيم املا ك خود گرفت و سازماني در دربار براي اين كار به وجود آورد كه علم در رأس آن قرار داشت و او نيز به پيروي از شاه، قسمتي از املاك خود را در سيستان وبلوچستان بين كشاورزان تقسيم كرد. در دوران حكومت مصدق گاهي درتهران وزماني در بيرجند و چندي در اروپا وآمريكا مشغول تحريكات عليه دولت مصدق بود.
علم از اعضاي فعال شبكه ‌‌«بدامن» بود كه كار آماده سازي كودتاي 28 مرداد 32 رابر عهده داشت؛ بعد از كودتا علم كه از استقرار شاه بر سرير سلطنت وقوف كامل داشت بدون شغل دولتي، در كنار شاه قرار گرفت و ضمن دادن مشورت به شاه، تلاش براي ساقط كردن سپهبد زاهدي مي نمود و سرانجام پس از سفر شاه به آمريكا در اوايل 1334 توفيق يافت در يك مذاكره طولا ني با زاهدي استعفاي او را گرفته ونزد شاه ببرد.
حسين علاء جانشين زاهدي، در كابينه خود پست وزارت كشور را به علم سپرد و در همين سمت مشغول تمرين صدارت شد. انتخابات دوره نوزدهم مجلس شوراي ملي در دوران وزارت كشور علم انجام يافت وي با تشكيل كنگره، در متمم قانون اساسي تغييراتي انجام داد؛ علاوه بر افزايش نمايندگان مجلس دوران آن نيز به چهار سال افزايش يافت،در اين دوره غالب وكلاي مجلس توسط علم دستچين مي شدند.
در سال1336 شاه تصميم گرفت اداره امور كشور را با سيستم دو حزبي اداره نمايد. ابتدا حزبي به نام حزب مردم تشكيل داد و علم رهبر آن حزب شد و عده اي از دولتيان ونمايندگان مجلس عضوآن حزب شدند. و حزب ديگري به نام ميليون به رهبري دكتر اقبال تشكيل يافت.
علم در 28 تير ماه 1341 از طرف شاه به نخست وزيري منصوب گرديد. اولين اقدامي كه علم در دوران نخست وزيري اش انجام داد، لايحه انجمن هاي ايا لتي و ولايتي بود كه در اين لايحه به زنان حق رأي داده مي شد. علم در نخست وزيري خوداولين كنگره دهقانان ايران را تشكيل داد و خواسته هاي شاه را در چند اصل در كنگره مطرح وبه تصويب رسانيد كه عبارت بودند از: 1- القا رژيم ارباب رعيتي 2- ملي كردن جنگلها 3- فروش سهام كارخانجات دولتي براي پشتوانه اصلاحات ارضي 4- سهيم كردن كارگران درسود كارخانه ها 5- اصلاح قانون انتخابات 6- ايجاد سپاه دانش
دولت براي تصويب اصول 6گانه متوسل به رأي عمومي مردم شد و روز 6 بهمن 1341 رفراندوم در سراسر كشور انجام گرفت و اصول مزبور از طرف شاه براي اجرا به دولت ابلاغ شد. روحانيون براي خنثي ساختن كار دولت دست به مخالفت برداشتند و دولت علم با شدت هر چه تمام تر به سركوب مخالفان پرداخت. مبارزه عليه شاه و دولت را آيات اعظام در قم رهبري مي كردند و اعلاميه هاي زيادي عليه دولت صادر و پخش شد. دولت علم براي براي فرو نشاندن تظاهرات عده اي از اصناف و كسبه كه روحانيون عهده دار رهبري آن بودند از آغاز سال1342 شدت عمل بيشتري نشان داد و علاوه بربازداشت سران جبهه ملي، چند روحاني را بازداشت و به تبعيد رهبران مبارزه عليه دولت پرداخت . از جمله آيت الله خميني را بازداشت كرد. به دنبال اين گونه اعمال مردم قم دست به تظاهرات مجدد زدند. تا اينكه روز 15 خرداد1342 در شهرهاي قم وتهران روحانيون واصناف وعده اي از مردم دست به تظاهرات زده وبا انتشار شعارهايي عليه دولت به راهپيمايي پرداختند. دولت علم به سركوبي تظاهركنندگان پرداخت وبه روي آنها آتش گشود. دراثراين برخورد خونين درشهرهاي قم وتهران عده زيادي مقتول ومجروح شدند. علم در تابستان 1342 پس دو سال فترت (تعطيلي مجلسين)، انتخابات دوره بيست يكم مجلس شوراي ملي و دوره چهارم سنا را آغاز كرد ورويه اي جديدي در پيش گرفت. وي در تهران كنگره اي به نام آزاد مردان, آزاد زنان با شركت نمايندگان شهرها و روستاها تشكيل داد؛ كنگره پس از بررسي هاي لازم، ليستي كه كليه كانديداهاي انتخابات مجلس بود اعلام نمود. در بين نمايندگان دوره بيست يكم جز مالكين از تمام طبقات مردم افرادي انتخاب شده بودند، كارگران، كشاورزان و كارمندان اكثريت نمايندگان را تشكيل مي دادند؛ از هنرمندان وورزشكاران و اصناف نيز به مجلس راه يافتند و براي اولين بار در تاريخ ايران به زنان حق انتخاب كردن و انتخاب شدن داده شد؛ وعده اي از زنان وارد مجلسين سنا و شوراي ملي شدند. علم قريب به ششصد تصويب نامه هي‍‍‌‍أت وزيران را كه در دوره فترت تهيه شده بود به مجلس داد و آنان را به صورت قانون درآورد.
امير اسدالله علم تا اسفند 1342 بر اريكه قدرت استوار بود ولي به طور ناگهاني از كار بركنارمي شودو رياست دانشگاه شيراز را به وي سپردند.علم در1343 به وزارت دربار شاهنشاهي برگزيده شد؛ وي در نخستين روزهاي سمت جديد اعلاميه هاي تاجگذاري شاه و جشن هاي 2500 ساله شاهنشاهي را انتشار داد وسرپرستي هر دو جشن را عهده دار شد.
علم تا هشت ماه قبل از مرگ يعني به مدت دوازده سال وزير دربار, يار ونديم محمد رضاشاه بود. علم دراين مدت علاوه بروزارت دربارمشاغل ديگري به شرح زيردارا بود:
سرپرست املاك و مستغلات پهلوي، نماينده منتخب شاه در هيأت مديره بنياد پهلوي، دبير كل حزب مردم، رياست دانشگاه پهلوي، عضو شوراي عالي تقسيم املاك سلطنتي، عضو هيأت مديره سازمان شاهنشاهي خدمات اجتماعي، عضو هيأت مديره بنگاه ترجمه ونشر كتاب، رياست هيأت امناي دانشگاه مشهد، عضو هيأت امناي بنياد فرهنگي ملكه پهلوي، مدير عامل كميته ملي پيكار جهاني بابي سوادي و...

 

در سال ۱۳۴۷ پزشکان ایرانی و سویسی متوجه شدند که عَلم به گونه‌ای از سرطان خون مبتلا است که شخص درگیر این بیماری بین ۵ تا ۱۵ سال زنده می‌ماند. از سال ۱۳۵۰ به بعد به توصیه پروفسور صفویان، پروفسور میلیز - استاد بیماری‌های داخلی دانشگاه پاریس- پزشک معالج عَلم شد و سپس نیز پروفسور ژان بِرنار کارشناس سرطان خون سرشناس فرانسوی به همکاری فراخوانده شد ولی همواره نوع بیمار عَلم از وی پوشیده نگه داشته شد.

در خرداد ۱۳۵۶ علم سعی کرد جلوی مبادله قرارداد تقسیم آب رودخانه هیرمند را میان ایران و افغانستان بگیرد و در این باره مستقیم از شاه تقاضا کرد اما تلاش‌های وی به جایی نرسید و قرارداد مبادله شد. علم این قرارداد را خیانت به ایران می‌دانست. به صورتی که در یادداشت‌های خود نوشته‌است: «مثل این است که یک قطعه از گوشت تن مرا بریده‌اند و پیش چشم من جلوی سگ انداخته‌اند.»^[۱۲] این مسئله باعث کدورت شدید علم شد به گونه‌ای به فکر استعفا از وزارت دربار افتاد. این اتفاق و شرایط وخیم بیماری وی باعث شد که از این پس دیگر دل و دماغ کار نداشته باشد. این تغییر از یادداشت‌های وی کاملاً نمایان است.

علم برای معالجه بیماری سرطان خون در تاریخ ۲۹ تیر ۱۳۵۶ کشور را ترک کرد. در ۱۳ مرداد ۱۳۵۶ هنگامی که دوران نقاهت را در جنوب فرانسه سپری می‌کرد شاه تلفنی از او خواست که استعفا دهد^[۱۳] و به جای او امیرعباس هویدا به وزارت دربار منصوب شد که باعث شگفتی علم شد. در اسفند ۱۳۵۶، نامه‌ای مفصل به شاه نوشت و در آن بسیار صریح در مورد وخامت اوضاع کشور به شاه هشدار داد و گفت اگر شاه دست روی دست گزارد باید در انتظار آشوب‌های بزرگ‌تری باشد. شاه در مورد این نامه به هویدا گفته بود: «علم مشاعرش را از دست داده است!»

پایان زندگی

اسدالله علم در ۲۵ فروردین ۱۳۵۷ درگذشت. او یادداشت‌های روزانهٔ محرمانه‌ای به جای گذاشت و وصیت کرد که پس از مرگ وی و در زمانی که خاندان پهلوی روی کار نیست انتشار یابد. این یادداشت‌ها به عنوان گزارشی دقیق از وضعیت دربار پهلوی و شخص شاه اعتبار زیادی دارد. ده سال بعد از انقلاب و دگرگونی نظام سیاسی ایران، بانو ملک‌تاج علم و دو دختر او رودابه و ناز علم یک زبان بر این شدند که هنگام انتشار یادداشت‌ها شده است. این یادداشت‌ها در مجموعه‌ای هفت جلدی با ویراستاری دکتر علینقی عالیخانی زیر عنوان «یادداشت‌های علم» منتشر شده است. امير اسدالله علم فرزند ذكور نداشت واز وي تنها دو دختر باقي ماند.

علم مردي بسيار متمول بودواملاك زيادي در خراسان سيستان و بلوچستان و فارس متعلق به او بود وغيراز مال الاجاره ساليانه مبلغ معتنابهي از كشاورزي خود بدست مي- آورد. قسمت اعظم زعفران ايران به او تعلق داشت و بهره برداري او در كشور به مراتب از شاه بيشتر بود. وي قديمي ترين و مورد اعتمادترين دوست شاه بود. هيچ ايراني ديگري به اندازه او به شاه نزديك نبود، شاه اغلب مسايل محرمانه را باعلم درميان مي گذاشت و حرف پذيري زيادي از علم داشت. سالهاي متوالي چه ضمن خدمت و چه خارج از آن، اسدالله علم با نفوذترين چهره در پشت تاج تخت ايران بود. بدون شك علم را بايد يكي از مهمترين مسؤلان واقعي حكومت محمد رضا شاه پهلوي دانست.