شرح زندگی و شهادت امام رضا(ع) وثواب زیارت آن

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بیرجندرسا حضرت رضا(ع) اولین فرزند امام هفتم شیعیان – موسی بن جعفر- بود و سی پنج سال داشت که پدر بزرگوارشان به دستور هارون الرشید در زندان بغداد – 25 رجب سال 183 هجری- شهید شد و امام رضا(ع) به امامت رسید. مدت امامت آن حضرت بیست سال بود که ده سال آن، معاصر با خلافت هارون الرشید، پنج سال در دوره خلافت محمد امین و پنج سال آخر نیز همزمان با خلافت مأمون بود. امام رضا(ع) تا آغاز خلافت مأمون در زادگاه خود- مدینه- اقامت داشت، سپس مأمون آن حضرت را به خراسان دعوت کرد.

امام رضا(ع) در دوره  امامت خود، چراغ دین و امید ستم دیدگان بود. در آن زمان علاوه بر نیرنگ های حکومت، اندیشه های الحادی در ضدیت با اسلام در قالب بحث های فلسفی رواج یافته بود. از اینرو بر امام رضا(ع) لازم بود مسئولیت خویش را در هدایت پیروان به انجام برساند. اقدامات آن حضرت به خوبی نشان می دهد که در اتخاذ تدابیر لازم برای افشاگری سیاهکاری های خلافت هرگز، کوتاهی نکرد. مجموعه سیاست ها و عملکردهای امام رضا(ع) سبب شد که به رغم آنچه مأموم انتظار داشت بیش از پیش محبوب دل ها شود و مورد احترام مسلمانان قرار گیرد. آری آن حضرت برای آشکار کردن توطئه و هدف های پنهانی مأمون و درستی سیره و رفتار خاندان نبوت و اثبات حقانیت خود، لحظه ای از پای نشست. بیشترین کوشش امام رضا(ع) به محورهای زیر استوار بود:

• آموزش و هدایت شیعیان در زمینه های اعتقادی و سیاسی
• تأیید و ترویج سیره امامان پیشین و تأکید بر تداوم اهداف آنان
• پافشاری و اثبات حقانیت و شایستگی اهل بیت برای امامت و رهبری
• کوشش در راه استقرار عدالت و مبارزه با ستمکاران و همکاری نکردن با مأمون در امور خلافت
• مباحثه و گفت و گو با پیروان ادیان و شناساندن حق از باطل

امام هشتم(ع) همانند پدران گرامی اش، مقام علمی ممتازی داشت چنانچه با فرصت کمی که داشت در میان دانشمندان عصر خود، آن چنان جلوه و مقامی یافت که به « عالم آل محمد» مشهور گردید. آن حضرت در مناظرات و مباحثات دینی شرکت می کرد و پیوسته شایستگی علمی ایشان آشکار بود. امام رضا(ع) علاوه بر آنکه به پرسش های مختلف عالمان ادیان، پاسخ مناسب می داد، بر مبنای تفکر و اعتقاد مخاطب خود، سخن می گفت و استدلال می کرد.
یکی دیگر از مظاهر شخصیت علمی امام رضا(ع) آشنایی کامل به زبان های گوناگون بود. امام رضا(ع) در پاسخگویی به اشخاص که از بلاد دیگر به حضورش شرفیاب می شدند، با زبان متداول و رسمی مخاطبان خود، سخن می گفت. از اباصلت هروی نقل است که « به امام(ع) عرض کردم، من در شگفتم از این همه اشراف و تسلط شما به زبان های گوناگون!.» امام فرمود:« من حجت خدا هستم، چگونه می شود خداوند فردی را به مردم حجت قرار دهد، ولی او زبان آنان را درک نکند. مگر سخن امیر المؤمنان علی(ع) را نشنیده ای که فرمود: به ما" فصل الخطاب" داده اند و آن چیزی جز شناخت زبان ها نیست.»
همچنین ابن عباس که در بیشتر مجالس مباحثه حاضر بوده، می گوید: « در علم و دانش کسی را داناتر از او سراغ ندارم. هر چه را مأمون مطرح می کرد، پاسخ کاملش را می شنید و آنچه حضرت، می فرمود، مستند به قرآن بود.»
نقل است که حضرت رضا(ع) آن چنان جلوه می کرد که دوست و دشمن را به تحسین وا می داشت چنانچه مأمون در هیچیک از مجالس بحث و گفت وگو به نتیجه دلخواه دست نیافت و در برابر برتری مقام علمی امام وارد به اعتراف و خضوع گردید.
نقل است که مأمون در یک مجلس علمی، مسائلی چند از امام رضا پرسید و آنگاه که پاسخ همه آنها را شنید، گفت: « خداوند مرا بعد از تو زنده نگذارد. به خدا سوگند، دانش کامل، فقط در خاندان پیامبر است و بی شک تو دانش پدرانت را به ارث برده ای و همه علوم نیاکانت در تو گرد آمده است.»
در مورد شهادت امام رضا(ع) روایات متعددی نقل شده است. همچنان که درباره موضوع ولایتعهدی دو نگرش میان مورخان و نویسندگان رواج دارد. عده ای انگیزه مأمون را از طرح ولایتعهدی، کاملا صادقانه یافته اند و به همین دلیل شهادت امام رضا(ع) را نیز بدون دخالت مأمون و به دور از اراده او می دانند یا اصولا آن را مرگی طبیعی قلمداد می کنند. بنابر همین باور می گویند بیماری علی بن موسی الرضا(ع) بیش از سه روز طول نکشید و پس از رحلت آن حضرت، مأمو.ن سخت می گریست و بی تابی می کرد.
گروه دیگری انگیزه مأمون را از ولایتعهدی، کاملا مکارانه و سیاسی و شهادت امام رضا(ع) را نیز توطئه ای طرح شده می دانند. حمدالله مستوفی و ابن حجر از جمله کسانی هستند که تصریح می کنند، علی بن موسی(ع) را به فرمان مأمون زهر دادند و مسموم کردند  از مقایسه متون کهن و کتب تاریخی و نیز دقت در اقوال علمای شیعه، چنین بر می آید که حضرت رضا(ع) به مرگ طبیعی از دنیا نرفته است و دشمنان اهل بیت کوشیده اند علاوه بر پوشاندن جنایت مأمون، وجهه معنوی آن حضرت را مخدوش سازند.
آنگونه که مشهور است، مأمون در توس به حضرت انگور داد و ایشان مسموم و بیمار شد. برخی گفته اند، هنگامی که امام رضا(ع) بر اثر خوردن انگور، مسموم و رنجور شد، مأمون به دیدار حضرت رفت و دستور داد، سبدی انار آماده کردند و از عبدالله بشیر که قبلا دستان خو را به زهر آلوده کرده بود، خواست تا چند انار را بفشارد و سپس امام را وادار به خوردن آن کرد. این حادثه به صورت های مختلف در منابع تاریخی، تذکره ها و کتاب های مناقب آمده است.
نقل است که مأمون مرگ امام رضا(ع) را بلافاصله آشکار نکرد، بلکه جنازه آن حضرت را یک شبانه روز نگاه داشت. سپس گروهی از علویان را اظهار کرد وجه مبارک امام را، بدون آنکه اثری از مسمومیت در آن باشد، به آنان نشان داد و سپس شروع به گریستن کرد و گفت: « ای برادر بر من دشوار است که تو را به این حالت ببینم، بلکه پیوسته آرزو می کردم پیش از تو بمیرم؛ اما خواست خداوند چنین بود.» پس در مراسم تشیع آن حضرت، تابوت بر دوش گرفت و دستور داد جنازه امام را در کنار قبر پدرش – هارون – دفن کنند.
شایان ذکر است که در منابع متعددی آمده است که روزی، حضرت رضا(ع) به قبه ای که در مدفن هارون بود، رفت و خطی بر زمین کشید و فرمود: « اینجا تربت من است و در آینده ای نه چندان دور، خداوند این مکان را محل اجتماع شیعیان و دوستداران ما قرار خواهد داد.» پیشگویی حضرت رضا(ع) به زودی جامه عمل پوشید و در کنار گور هارون به خاک سپرده شد.
شهادت علی بن موسی الرضا(ع) روز جمعه، آخر ماه صفر سال 203 ه.ق اتفاق افتاد. آن امام همام به هنگام شهادت، نزدیک 55 سال داشت. همچنان که خود قیلا پیش بینی کرده بود، پیکر مطهرش را در نقطه ای از سناباد که بعدها "مهشدالرضا" نام گرفت، به خاک سپردند نقل است که آن حضرت، حدود دو سال در شهر مرو و نزدیک هفت ماه در سرخس اقامت داشت.
حمدالله مستوفی در قرن هشتم هجری از اولین کسانی بود که سناباد را مشهد نامید و از آن زمان تا کنون این شهر به مشهد یعنی جایگاه شهادت حضرت امام رضا(ع) مشهور است.
تقدیر چنین خواسته بود که فرزندی از تبار پیامبرگرامی و حجتی از پیشوایان دوازه گانه شیعیان در سرزمین خراسان و دور از مدینه النبی به شهادت برسد تا خاک خاور، شرف و اعتبار یابد. اماما رضا(ع) مهری فروزان و بارگاهش، پیوسته پناهگاه حاجت مندان و عاشقان اهل بیت است. بعد از زیارت سیدالشهدا(ع) سفارش و تأکید بسیاری به زیارت امام رضا(ع) شده است و پاداش زیادی برای مشتاقان و زائران حضرتش برشمرده اند. چنانچه حضرت امام جواد(ع) می فرمایند: « کسی که قبر پدرم را با معرفت و شناخت زیارت کند، خداوند گناهانش را می بخشد.» و همچنین حضرت امام هادی(ع) می گویند: « کسی که جدم علی بن موسی الرضا(ع) را زیارت کند، خداوند بدنش را بر آتش حرام خواهد کرد.»
منابع:
تحلیلی از زندگانی امام رضا(ع) محمد جواد فضل الله. ترجمه محمد صادق عارف. بنیاد پژوش های اسلامی آستان قدس رضوی، 1366
ولایتعهدی حضرت رضا(ع) بحثی تاریخی، فقهی، حقوقی، انتقادی، علی موحدی ساوجی. قم، 135
هشتمین اختر، شرح زندگانی حضرت رضا(ع) به زبان ساده، محمد طاهر چهارجوی. . بنیاد پژوش های اسلامی آستان قدس رضوی، 1380،