هم­نوا با سازهای محلی خراسان جنوبی

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بیرجندرسا به نقل از ایسنا,موسیقی بیانگر سرگذشت یک قوم درحوزه تاریخی و فرهنگی است؛ این موضوع در خصوص موسیقی محلی و بومی خراسان جنوبی هم صدق می‌کند و مردمان این خطه برای کارهای مختلف از جمله کشاورزی و کاشت گندم برای نزول باران و سایر آداب و رسوم دارای موسیقی‌های خاص و متنوع هستند که هویت و فرهنگ این کویرنشینان را از سایر مردم جدا کرده است.

در منطقه خراسان جنوبی ترانه‌ها و آوازهای زیبا و حماسی‌ترین رقص‌ها و آهنگ‌های سازی و آوازی رواج  دارد

متاسفانه در سال‌های اخیرهجوم موج موسیقی‌های غربی حیات این نوع موسیقی را به شدت در معرض آسیب قرار داده است و موجب شده که این موسیقی در آستانه فراموشی قرار گیرد.

در گزارش پیش رو به معرفی بخشی از موسیقی محلی خراسان جنوبی و ابزارهایی که برای این منظور استفاده می‌شود می‌پردازیم:

ریتم پنج ضربی؛ شاخصه اصلی موسیقی خراسان جنوبی

ابزارهای موسیقی در فرهنگ مردم خراسان‌جنوبی جایگاه ویژه‌ای دارند . به طور کلی سازهایی که در استان خراسان‌جنوبی استفاده می­شود به سه دسته کلی" سازهای زهی، سازهای کوبه­ای و سازهای بادی " تقسیم می­شوند .ویژگی موسیقی جنوب خراسان حرکات ریتمیک و نمایشی است. موسیقی در این منطقه به ویژه در شهرستان بیرجند از سابقه‌ای طولانی برخوردار است. این شهرستان دارای رقص‌ها و موسیقی‌های بسیار متنوعی است. ریتم‌های پنج ضربی (سه‌تایی و دو تایی) متداول در این منطقه دارای ویژگی‌های خاص خود است و در دیگر نقاط ایران مرسوم نیست.

 در منطقه قهستان و بیرجند ترانه‌ها و آوازهای زیبا و حماسی‌ترین رقص‌ها و آهنگ‌های سازی و آوازی رواج دارد.

دهل، سرنا (ساز)، دایره و نی که معمولاً توسط خود نوازندگان ساخته می‌شوند از جمله سازهای محلی بیرجند است.

ساز دوتار از سازهایی است که عمومیت خیلی زیادی دارد و در همه جای استان خراسان جنوبی رایج است .  و سازی است از خانواده سازهای دسته بلند که با پنجه نواخته می‌شود .

 ساز دوتار همراهی کننده آوازهای فراقی ، داستان­هایی که به حالت موسیقیایی در منطقه اجرا می­شده  و در طول تاریخ همواره در کنار آوازهای خراسان جنوبی وجود داشته است .

به جهت همجواری با استان سیستان و بلوچستان، "ساز قیچک"  هم در استان خراسان جنوبی اجرا می­شود و جزو سازهای زهی آرشه­ای است .

نای شادمانی "سرنا" در آیین‌های سور خراسان جنوبی

بر اساس نغمات محلی موسیقی استان "ساز کمانچه" هم در استان خراسان جنوبی وجود دارد که جزو سازهای زهی آرشه­ای است .

"سرنا یا سورنای " که به معنای نای شادمانی است، یعنی رواج عمده­ای که ساز سورنا در خراسان جنوبی دارد به دلیل حضور در آیین­های سور است و کارکرد دیگری که ساز سرنا از گذشته تا حال داشته است این بوده که نغمات حماسی را با این ساز اجرا می‌کردند .

"قوشمه یا قوش‌نی " یکی دیگر از سازهایی است که در استان خراسان جنوبی وجود دارد و بیشتر در مراسم‌های سور یا جشن‌هایی که از گذشته بوده، حضور داشته است .

"دهل" همیشه چه در آهنگ­های رزمی و چه در آهنگ­های بزمی به جهت حفظ ریتم همراهی کننده ساز سرنا بوده است. در حرکات آیینی که هنرمندان انجام می‌دهند دهل باید باشد تا آنان بتوانند ریتم حرکت را بگیرند و گروه بتواند هماهنگ­تر این کار را انجام دهد .

 دایره" سازی است که در استان خراسان جنوبی وجود داشته و بیشتر به جهت حضور در بخش موسیقی بانوان استان به کار رفته که به آن "پادایرگی" می‌گویند که بیشتر موسیقی آیین­های سور و جشن بوده که از گذشته استفاده می­شده است .

مثلاً در مراسم جشن عروسی بسیاری از آوازهایی که مربوط به لباس پوشاندن داماد و یا به تخت نشاندن عروس بوده و یا مراسم‌هایی که در جشن‌های عروسی اجرا می­شده است ، خانم­ها با دایره یک سری آوازهای خاص را می­خواندند .

" نی" جزو سازهای بادی است که بیشتر آوازهای چوپانی یا شبانی را با آن اجرا می­کردند و ساز نی همواره یار چوپانانی بوده است که در دل شب و در تنهایی خویش از این ساز استفاده می‌کردند و به نوعی غم و دردی که در وجودش بوده را با ساز نی‌ابزار کرده است .

 برخی قطعات موسیقی ویژه رقص‌های محلی در این منطقه عبارتند از: اصیل، ناره ناره، چنشتی، چپ و راست، شیرجه، احوال، سه ضرب و... . علاوه بر رقص‌های انفرادی، دو نفره و گروهی، رقص‌های دیگری نیز وجود دارد که چون رقصندگان آن‌ها به چوب بازی نیز می‌پردازند، در ردیف "چوب بازی‌ها" به حساب می‌آیند.

 این رقص‌ها پیچیده و سخت هستند و نیاز به مهارت، تمرین و انعطاف بدن دارد.

آهنگ‌های ویژه چوب‌بازی شامل آزاد، کنار به خاک، وسط به خاک، پک پک، دست به خواب، پشت و گندم‌کاری است.

عروس‌کشو (عروس‌کشان)، محمل، روش (شبیه مارش است)، نصر و جو (نصر و جان)، کوچه باغی، سبزه نمکی، غلام پخش، پیش باز، لالایی، استقبال (خوش‌آمدگویی) و غیره از جمله آهنگ­های متداول و قدیمی منطقه خراسان جنوبی است.