سایه فراموشی بر سر هنرهای سنتی خراسان جنوبی با واردات اجناس بی‌کیفیت

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بیرجندرسا به نقل از تسنیم، شاخص‌های فرهنگی هنری در سطح دنیا و در موزه‌های جهان مبین این نکته است که از قرن‌ها پیش هنرمندان ایرانی منشأ هنر در حوزه‌های مختلف بودند و بعد از اسلام هنر فاخر ایرانیان دارای بار معنایی زیادی شد و باعث کمک، رشد، شکوفایی و فرهنگ تمدن و هنر اسلامی شد.

همه جا نشانه‌هایی از فرهنگ تمدن و هنر ایرانی را می‌توان مشاهده کرد و این گسترش جز با برنامه ریزی درست به دست نیامده است و خراسان جنوبی به عنوان بخشی از جفرافیای پهناور و نام آور ایران در عرصه صنایع دستی و هنرهای سنتی نام و جایگاهی والا دارد.

موزه‌ای در دنیا نیست که آثار فاخران بزرگان و هنرمندان ایرانی در آن وجود نداشته باشد و یا اثری از بافت فرش دستباف ایرانی در آن نباشد زیرا فرش مجموعه‌ای از هنرهای مختلفی بوده که در بافت آن به کار رفته است.

در حوزه صنایع دستی و هنرهای سنتی وابسته به معماری مانند دورودگری، هنر گچ‌بری و شیشه‌گری در خراسان جنوبی آثار و نشانه‌هایی از این هنرها هم وجود دارد که در گذشته صنعتگران صنایع دستی و هنرهای سنتی پرکار و پر تلاش بودند و هنر پیشینیان خود را دنبال می‌کردند.

آنچه مقوله صنایع دستی را از هنر کاردستی متمایز می‌سازد، هدف از ساخته آنها است و صنایع دستی لوازمی هستند که قرار است مورد استفاده قرار گرفته و کهنه، پوسیده و غیره شوند و مورد استفاده آنها بیش از یک تزئین ساده‌ است.

صنایع دستی اغلب کارهای فرهنگی و رسومی تری تلقی می‌شوند زیرا به عنوان بخشی از ملزومات زندگی روزمره مطرح هستند، درحالی که هنر و کاردستی بیشتر یک فعالیت سرگرمی گونه و یک ارائه بی نقص از یک تکنیک خلاقیت است.

تاسیس نمایشگاه دائمی محصولات هنرمندان صنایع دستی خراسان جنوبی

مریم جعفری که چند سالی است در کار تولید صنایع دستی است در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم در بیرجند، اظهار داشت: من 10 سال است در روستاهای بخش مرکزی بیرجند به هنر توبافی مشغول هستم و از این طریق محصولاتی را تولید می‌کنم اما بازار فروش محصولات دسترنج و دست بافته من، زیاد مناسب نیست و گاهی فروشندگان سرم کلاه می‌گذارند.

لیلا برآهویی یکی دیگر از افراد فعال در این حرفه اظهار داشت: مدت 7 سال است که در حرفه جاجیم بافی مشغول هستم و مسئولان باید حمایت‌های خود را نسبت به صنایع دستی بیشتر کنند زیرا خراسان جنوبی در این زمینه ظرفیت و استعداد زیادی دارد و مسئولان باید جایگاهی برای فروش محصولات ما هنرمندان صنایع دستی تدارک ببینند تا بتوانیم هنر خود را به راحتی عرضه کنیم.

شرایط رونق صنایع دستی متناسب نیست

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی نیز در این باره اظهار داشت: متأسفانه امروز شرایط برای رونق صنایع دستی متناسب نیست و به دلیل توسعه شهرها و سیل مهاجرت از روستاها به شهرها عمده ترین مراکز صنایع دستی گذشته را از دست داده است و مهاجرت روستائیان از روستاباعث شده صنایع دستی مانند کشاورزی و دامداری رونق گذشته خود را از دست بدهد.

حسن رمضانی گفـت: ورود بی‌رویه و بی‌حد و نصاب تولیدات بی‌کیفیت از خارج کشور به داخل یکی از دلایل کمرنگ شدن صنایع دستی ایران است زیرا لوازم وارداتی بیشتر از کشورهای هند و چین وارد ایران می‌شوند و در آن کشورها نیروی کار فراوان، حجم کار زیاد اما کیفیت پایین است و محصولات آنها قدرت رقابت با ما را ندارند.

وی با بیان اینکه از نظر ظرفیت نتوانستیم با کالاهای وارداتی رقابت کنیم، افزود: بازارها انباشته شده از تولیدات وارداتی است تولیداتی که نه ریشه در فرهنگ دارد و نه از ارزش هنری برخوردار است ولی عرصه را بر تولیدکنندگان ما تنگ کرده است و در حال حاضر در شهرهای زیارتی ایران جانماز، تسبیح و مهر ما ساخت کشور چین است.

وی بیان کرد: مواردی که گفته شد سبب به انزوا کشیده شدن صنایع دستی ایران در سال‌های گذشته شده است و در این سال‌ها توجهی به صنایع دستی که می‌تواند عاملی برای اشتغال و محور توسعه باشد، نگاهی انجام نشده بلکه به صنایع دستی به عنوان یک کالای لوکس تلقی شده که هرکسی قادر به تهیه و تولید آن نیست.

راهی برای تحول در زمینه پیشرفت صنایع دستی باید پیدا شود

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی گفـت: به دنبال راهی برای تحول در زمینه پیشرفت صنایع دستی هستیم و تشکل‌های صنایع‌دستی می‌توانند از تسهیلات بانکی ارزان قیمت در قالب پشتیبان استفاده کنند و هنرمندان در این زمینه را جذب کنند و در سال 93 مبلغ 600 میلیون تومان تسهیلات در قالب پشتیبان و 800 میلیون تومان در قالب تسهیلات خانگی به هنرمندان خراسان جنوبی پرداخت شد.

وی اظهار داشت: ایجاد بازارچه‌های صنایع دستی کمک می‌کند تا هنرمندان بتوانند مرکزی برای عرضه تولیدات خود داشته باشند و امسال 300 میلیون تومان برای ایجاد نخستین بازارچه صنایع دستی به صورت ثابت در اختیار ما قرار گرفت که بنا بود این بازارچه در محل پارک توحید باشد که هنوز شهرداری در واگذاری زمین اقدامی نکرده است.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی گفـت: در بیرجند به‌منظور افزایش اشتغال هنرمندان صنایع دستی خانه صنایع دستی را در باغ جهانی اکبریه راه‌اندازی کردیم و همچنین مراکز آموزش صنایع دستی در شهرستان‌های خراسان جنوبی اجرا می‌شود و امسال مرکز آموزش صنایع دستی شهرستان سرایان که 60 درصد پیشرفت فیزیکی دارد تکمیل می‌شود.

معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی نیز اظهار داشت: سازمان یونسکو برای مرغوبیت در کالاهای صنایع دستی هر دو سال یک بار، ارزیابی از تولیدات برتر کشورها انجام می‌دهد.

حسن عباس زاده افزود: در این راستا سازمان میراث فرهنگی کشور نیز به ارزیابی تولیدات دستی استان‌ها می‌پردازد و پرونده برترین‌های این تولیدات را برای معرفی به سازمان یونسکو ارسال می‌کند که خراسان جنوبی تاکنون توانسته برخی از اثر صنایع دستی خود را در ارزیابی‌های ملی به ثبت برساند و نشان ملی مرغوبیت کالا را دریافت کند.

وی گفـت: به دنبال شناسایی هنرمندان صنایع دستی در خراسان جنوبی هستیم و در سال‌های گذشته در این راستا کم کاری صورت گرفته است و با راه اندازی بازارچه صنایع دستی زمینه برای فروش محصولات تولیدکنندگان صنایع دستی فراهم می‌شود.

سفره آردی نفیس ترین و ارزشمندترین هنر صنایع دستی مردم روستای مهنج خراسان جنوبی

یکی از صنایع دستی کاربردی و تزئینی ایرانی، سفره بافی یا سفره آردی است و این محصول بیشتر جنبه خود مصرفی دارد و در چند سال اخیر متأسفانه با استفاده از کالاهای صنعتی مشابه دیگر کمتر این محصول استفاده می‌شود و این محصول شباهت زیادی با سفره کردی در خراسان شمالی دارد.

معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی با اشاره به کاربرد سفره آردی افزود: این سفره زیراندازی مناسب برای تهیه خمیر به هنگام پخت نان است و زنان این سفره را به هنگام تهیه خمیر نان در زیر تغار (ظرف مخصوص خمیر نان) پهن می‌کنند تا از ریخت و پاش آرد و خمیر بر روی زمین جلوگیری شود و از دیگر کاربردهای این سفره این است که می‌تواند خمیر مایه طبیعی را تا پنج هفته نگه دارد.

وی با اشاره به اینکه در حال حاضر مانند گذشته از آن استفاده نمی‌شود، بیان کرد: با تغییرات اندکی در این سفره در رنگ‌های مختلف به عنوان رو کرسی، پا دری و سجاده استفاده می‌شود و این محصول از قدمت 2000 ساله برخوردار است با اینکه در شهرهای دیگر مردمان از آنها زیاد استفاده نمی‌کنند، اما در روستای مهنج زن و مرد، پیر و جوان به دنبال تکاپو و تلاش هستند تا این نوع دست بافته به فراموشی سپرده نشده و احیاء شود.

معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی گفـت: در روستای مهنج دختران از دوران کودکی بافت سفره آردی، پلاس و گلیم را نزد مادران خود آموزش می‌بینند و در هفته صنایع دستی مراسم احیای سفره آردی روستای مهنج برگزار می‌شود.

عباس زاده با اشاره به تولید کفش‌های محلی در بیرجند، افزود: کفش محلی یا همان کفش بیرجندی ساخت آن به سال 1300 هجری قمری بر می‌گردد و گیوه بافی و گیوه دوزی با استفاده از نخ‌های پنبه‌ای و ساخت کفش‌های چرمی از اصلی‌ترین پاپوش‌های مردم خراسان جنوبی از گذشته‌های دور بوده و زمانی صنف کفش دوزها نزدیک به 31 مغازه در بازار گرجی دوز‌های بیرجند واقع در سه راه اسدی بود.

پاپوش هنری فراموش شده در بیرجند

معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی گفت: ارسی با رویه و کف چرم گاو، ساقدار، نیم ساق برای استفاده کشاورزان، چپت برای استفاده چوپانان از جنس لاستیک، چپلیت با کف چرم و با نقش و نگار، انواع کفش‌های محلی ساده، گولی، چوبی، چاروق، تخت آبی از جمله کفش‌های مردانه و پاپوش‌های سنتی در خراسان جنوبی بود.

عباس زاده با اشاره به پاپوش‌های زنانه افزود: کفش قندره، پاشنه فنجانی از جنس چوب با رویه چرم، کفش طبلک دار، ساغری، کفش گرجی، کفش گالش، کفش سده(ساده) پاچوک(نوعی دمپایی که تخت آن چوبی بود) گرگایی( کفش زنانه با رویه چرمی) بودند.

وی بیان کرد: پاپوش‌ها از جمله حرف فراموش شده در خراسان جنوبی هستند که تنها در چند کارگاه تولید کفش‌های قدیمی در بیرجند، کار تولید نمون‌هایی از جمله چپت و گالش رواج دارد و در دیگر مناطق استان تنها افراد مسن و کهنسال تولید می‌کنند.

معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی از نساجی سنتی استان و از جاجیم بافی یاد کرد و گفت: نساجی سنتی قدمت تاریخی بسیار طولانی در خراسان جنوبی دارد و نقش مهمی در خودکفایی مردم ایفا کرده و از جمله زیرگروه‌های جاجیم بافی، کرباس بافی، احرامی بافی، برک بافی، حوله بافی، ابریشم بافی، سیاه چادر بافی می‌توان اشاره کرد.

عباس زاده افزود: جاجیم بافی در شهرستان‌های بیرجند، نهبندان و قاین بافته می‌شود و جاجیم دست بافته ای شبیه به پلاس و گلیم با نقش‌های راه راه رنگی است که به عنوان زیر انداز استفاده می‌شود و این محصول پرز ندارد و از نخ‌های رنگین یا پشمی بافته می‌شود و امروزه برای بافتن آن از نخ کاموا استفاده می‌شود.

وی اظهار داشت: مراکز مهم بافت جاجیم روستای حسین آباد، فدشک، روستاهای درح و لانو، روم، اسلام آباد، سده، اوج، نیک، تیغدر، و بیهود و روستاهای برک و سلطانی مراکز تولید جاجیم هستند و در هفته صنایع دستی در شهرستان‌های خراسان جنوبی به دنبال احیاء این نوع محصول هستیم.

حوله بافی هنری آشنا نزد زنان خراسان جنوبی
معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی با اشاره به حوله بافی گفت:مواد اولیه مصرفی حوله بافی پنبه و نخ پنبه ای، نخ پشم، ابریشم، کرک، کموا و یا کودری است و پارچه‌های ابریشمی به رنگ‌های مختلف از جمله ارغوانی سیر و بنفش  وبسیار ریز بافت بنام قنابیز و والا معروف بود و از آن برای تهیه لباس زنان استفاده می‌شد و تقریبا تمامی روستاهای خراسان جنوبی از جمله خراشاد و مود حوله بافی معمول بوده و اکنون تا حدی رد پای گذشته را می‌توان پیدا کرد و در اکثر نقاط استان به این رشته توبافی می‌گویند.

وی از البسه محلی خراسان جنوبی یاد کرد و اظهار داشت: لباس هر قوم تابع فرهنگ، اقلیم و مذهب است که بر فرهنگ و هنر ملت‌ها تأثیر می‌گذارد و لباس‌های محلی و سنتی از دوخت و تزئینات و نقوشی برخوردار هستند که در عین هماهنگی و زیبایی، متنوع هستند و در لباس محلی خراسان جنوبی جنس پارچه بیشتر مواد نخی و لطیف است و دلیل کاربرد زیاد آن آب و هوای گرم و خشک منطقه است.

معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی گفت: در انتخاب رنگ لباس‌های محلی خراسان جنوبی ساده، گلدار و رنگ‌های شاد است و برای تزئینات لباس، یراق و نوارهای رنگی استفاده می‌شود و به طور کلی لباس زنان و مردان خراسان جنوبی از سه قسمت سرپوش، تن پوش و پاپوش تشکیل شده است.

عباس زاده افزود: لباس محلی مردانه شامل سرپوش مردانه که سرپوش شامل کلاه نمد، شب کلاه، مندیل و کلاه دوره دار بود و تن پوش مردانه شامل جلیقه، پیراهن، قمیس، لباده، نیم تنه، شلوار و پاپوش مردانه شامل کفش گیوه، کفش ساده، کفش ارسی و کفش گولی بود.

وی با اشاره به لباس محلی زنان اظهار داشت: سرپوش زنانه شامل چارقد، دستمال، روبند، کلوته، عرقچین و کوسه بود و تن پوش زنانه شامل پیراهن، بلوز، دلاق، شلیته، یل واور بود و پاپوش زنانه شامل کفش طبلک دار، کفش گرجی، کفش سوز و گالش بود.

نمد بافی هنری در سرایان و سربیشه
معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی از نمد بافی یاد کرد و گفت: نمد در اصطلاح نسج نابافته است که با ایجاد رطویت، حرارت و فشار درست می‌شود و ساختن نمد بر اساس خاصیت جعدیابی و پوسته ای شدن الیاف پشم است و نمد مالی از جمله فنونی است که در خراسان جنوبی سابقه داشته ولی در حال حاضر در برخی از روستاها و شهرهای استان از جمله سلم آباد سربیشه و سرایان است.

حصیر بافی هنر دستان مردمان دهسلم نهبندان

عباس زاده با اشاره به حصیر بافی افزود: حصیر بافی در ایران سابقه طولانی دارد و هر کجا که دسترسی به برگ درخت خرما، ساقه گندم، نی و ترکه باشد، می‌توان نشانه‌هایی از حصیر بافی و سبد بافی یافت و مواد اولیه مورد مصرف حصیر با قیمت مناسب با تنوع محیط جغرافیایی در هر منطقه ای و بیشتر از درختان خرما، ساقه‌های نی و ساقه‌های گندم بافته می‌شود و با ابزار داس، کارد، سوهان، درفش، قیچی و سوزن استفاده می‌شود.

وی بیان کرد: حصیر بافی در منطقه خراسان جنوبی با استفاده از برگ درخت خرما، در شهرستان نهبندان وروستای دهسلم رواج دارد که محصولات آن شامل انوع سبد، زنبیل، زیر انداز است.

معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی با اشاره به ترکه بافی گفـت:  این حرفه بیشتر به بیرجند اختصاص دارد ودر روستاهای این شهرستان رواج دارد زیرا وجود رشته کوه باقران منبع اصلی و اساسی مواد اولیه این صنعت است و این حرفه قدمتی طولانی و بیش از صد ساله دارد.

عباس زاده افزود: بافت انواع سبد از چوب بادام کوهی، شاخه درخت بید قرمز و چوب‌هایی که دارای باریکی، ظرافت وا نعطاف پذیری بالایی هستند استفاده می‌شود و سبد، زنبیل، ، تختک، پیش دستی، شلغم شور، قفس پرندگان، کواره و کالک بز از محصولات این هنر هستند و این حرفه در روستاهای چهارده، خراساد، کفکی، مزار کاهی، مرزآباد، ملک آباد و کوچ رواج دارد و در زمستان  واوایل بهار که مواد اولیه در طبیعت وجود دارد از رونق زیادی برخوردار است.

شاهزیله خوسف سفالگری سنتی را دنبال می‌کند

وی از هنر سفالگری یاد کرد و اظهار داشت: کار سفالگری در بیرجند ویژه برای مردها بوده ولی در روستای مهدیه یا همان شاهزیله اگر کارگر مرد نباشد زنان در آوردن گل و جابجا کردن کوزه‌ها کمک می‌کنند اما در پشت چرخ سافلگری نمی ‌نشینند و سفالگری در منطقه خراسان جنوبی جبنه کاربردی داشته و بیشتر محصولات بدون لعاب بوده و یا همراه لعاب ابتدایی انجام می‌شود.

وی گفت: روستای شاهزیله و کوشه خوسف از مناطق قدیمی ساخت ظروف سفالی هستند که خاک مورد استفاده آنها خاک رمل و خاک رس بندی و کوره‌ها بیشتر از نوع زمینی است و چرخکاری در این مناطق از نوع چرخ پایی است و سفالگری بیشتر به روش‌های مفتولی و چرخ کاری انجام می‌شود.

عباس زاده افزود: روش مفتولی برای ساخت ظروف با ارتفاع زیاد و یا ساختن نور استفاده می‌شود و سفال‌های این منطقه بیشتر تراش خورده هستند که بیشتر شامل قدح، سبو، ضرب یا تنبک، قلک، جام، کوزه، تنور، لیوان، گلدان، کاسه، قلیان و تقار است و این صنعت علاوه بر بیرجند وخوسف در فردوس نیز رواج دارد.

گزارش اعظم انصاری