دژهای قاین در گذر تاریخ

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بیرجندرسا به نقل ازایسنا,قلعه‌ها بناهای مستحکمی هستند که در زمان‌های گذشته برای حفاظت از حملات دشمنان ساخته می‌شد و در حال حاضر به عنوان میراث گذشتگان به آثار تاریخی و باستانی تبدیل شده و زبان گویای دوران جنگ در زمان‌های قدیم است.

قلعه "استرآباد" پناهگاه مردم قاین در دوران قاجار

شاهرخ عباسی، رئیس اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری قاین در گفت‌وگو با ایسنا گفت: در اوایل حکومت صفویان یعنی از اوایل قرن دهم هجری تازمان حکومت شاه عباس قبایل ازبک حملاتی به مرزهای شرقی ایران به ویژه به قهستان داشته‌اند و در این حملات به قتل مردمان و غارت اموالشان می‌پرداختند این امر باعث شده در بیشتر آبادی‌های منطقه قلعه‌هایی توسط ساکنان به منظور پناه گرفتن در مقابل حملات ازبکان ساخته شود. قلعه شاهرخت نیز از این نوع قلعه‌ها محسوب می‌شود که از دوره صفویه تا اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی مورد استفاده بوده است.

وی در خصوص سوابق پژوهشي اثر از قبیل شناسايي، بررسي، گمانه‌زني و حفاري گفت: جز پرونده ثبتي موجود سابقه ديگري ندارد.

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری قاین با بیان اینکه این بنا فاقد مالک خصوصی است، گفت:

این بنا در فاصله 5 کیلومتری شمال شرق روستای اسفشاد و در داخل محدوده زمین‌های کشاورزی واقع شده و قلعه به فرم قلعه‌های بیابانی بوده و دارای پلان مستطیلی شکل است که در گوشه‌های آن چهار برج قرار گرفته و  برج‌ها دارای نقشه دایره‌ای بوده و شامل سه یا چهار طبقه است.

عباسی ادامه داد: برج‌ها دارای حدود 5متر قطر و به‌طور متوسط در وضعیت موجود 8 متر ارتفاع است و باروی طولی قلعه حدود 24 متر و باروی عرضی آن حدود 17 متر است.

وی افزود: ورودی بنا در ضلع شمال غرب و در میانه بارو قرار گرفته و 2.5 متر اندازه دهانه آن است. پوشش طبقات با خشت و اجرای پوشش‌ها به شیوه چهارترک است. از عناصر معماری قلعه تنها ورودی، باروها و برج‌های چهارگانه باقی‌مانده و فضاهای داخلی بنا بر اثر عوامل مختلف طبیعی و انسانی تخریب شده است.

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری قاین اظهارکرد: مصالح به‌کار رفته در ساخت بنا چینه و خشت است. این بنا جزو قلعه‌های بیابانی است که پناهگاه ساکنان روستا در زمان حمله مهاجمان و راهزنان بوده و به دوره قاجار تعلق دارد.

عباسی در خصوص ویزگی‌های بنا نیز تصریح کرد: قلعه‌های روستایی دوره قاجار در اکثریت قریب به اتفاق روستاها و شهرهای منطقه وجود داشته‌اند که بیان‌کننده دوره خاصی از تاریخ منطقه است. از میان این قلعه تعداد بسیار زیادی به مرور زمان تخریب شده و از بین رفته‌اند. قلعه استرآباد به عنوان یکی از این گونه قلعه‌ها که بخش‌های مهم آن هنوز سالم باقی‌مانده‌اند درخور توجه است.

وی در خصوص نوع بهره‌برداري این اثر گفت: در حال حاضر فاقد کاربری است و تاكنون اقدام خاصي در خصوص حريم قانوني اثر از سوي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري صورت نگرفته است.

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری قاین با بیان اینکه تاكنون دخل و تصرف خاصي در بناي مورد نظر صورت نگرفته، گفت: تاکنون هیچگونه تعمیری در بنا صورت نگرفته است.

عباسی اظهارکرد: این قلعه یادآور دورانی خاص از تاریخ منطقه است که با ضعف حکومت‌های مرکزی در ایران و ناتوانی آن‌ها حملاتی توسط قبایل ساکن در آنسوی مرزهای شرقی به شهرها و آبادی‌های منطقه صورت می‌گرفت. مردم روستاها و شهرها نیز به منظور در امان ماندن از این حملات و غارت‌ها به داخل این قلعه‌ها پناه می‌بردند. قابل ذکر است که تقریبا تمام روستاها و شهرهای منطقه قلعه‌هایی از این نوع در ابعاد کوچک یا بزرگ داشته‌اند و در بسیاری از روستاها آثار اینگونه بناها هنوز به چشم می‌خورد.

وی تصریح کرد: در وضعیت موجود بخش عمده فضاهای معماری داخلی قلعه تخریب شده و مهم‌ترین آسیب‌های وارده ناشی از عوامل انسانی و طبیعی است.

قلعه "هاجرآباد" بنایی که گویای معماری عصر صفویه است

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری قاین در خصوص قلعه "هاجرآباد" قاین نیز تصریح کرد: قلعه "هاجرآباد" در 2 کیلومتری شرق قاین به صورت بنایی منفرد قرار گرفته است.

وی ادامه داد: قلعه"هاجرآباد" قلعه‌ای تدافعی بوده و به لحاظ پراگندگی بقایای سفالینه‌های به دست آمده در داخل و خارج آن می‌توان قدمت بنا را از قرن سوم و چهارم هجری تا دوره قاجاریه تخمین زد. لیکن بر اساس مصالح به‌کار رفته، فرم و سبک معماری بنا، مشخصه‌هایی از معماری عصر صفویه قابل تشخیص است.

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری قاین گفت: پلان قلعه مربع شکل بوده که طول هر ضلع آن 30 متر است و در چهار گوشه‌ی آن 4 برج مدور وجود دارد که همه‌ی آن‌ها خارج از قلعه هستند.

عباسی ادامه داد: ورودی کوتاهی به ارتفاع 2.90 متر در ضلع جنوب شرقی قلعه قرار گرفته و فضای درون قلعه به مرور زمان از بین رفته است.

قلعه کوه قاین، دژی برفرازکوه

وی در ادامه در خصوص قلعه کوه قاین نیز تصریح کرد: قلعه‌کوه قاین در فاصله‌ی 3کیلومتری جنوب شهر قاین بر فراز کوهی مرتفع و صعب‌العبور ساخته شده‌است.

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری قاین گفت: این قلعه از سمت جنوب و شرق به کوهستان و از سمت غرب و شمال مشرف به دشت قاین است. شکل معماری و فرم طاق‌ها، تاقچه‌ها و درگاه‌های به جامانده و تشابه آن با آشیانه‌ی عقاب در غرب استان فارس قدمت این قلعه‌ی عظیم سنگی را تا دوره‌ی ساسانیان تأیید می‌کند.

عباسی اظهارکرد: آنچه مبرهن است این که قلعه فعلی بر ویرانه‌های قلعه‌ی قدیمی ساخته شده و  مصالح عمده که در ساختمان این قلعه به کار رفته سنگ و ساروج است و تمامی سطوح دیوارها و بدنه‌ی بیرونی حصار برج‌ها، بندکشی شده است.

وی ادامه داد: این قلعه دژ دفاعی محکمی در برابر حملات مهاجمین بوده و گنجایش هزاران سرباز را داشته است.

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری قاین افزود: خواجه‌نصیرالدین توسی در زمان طوفان ایلغارهای وحشی به ایران در این قلعه پناهنده شده  و کتاب "«اخلاق ناصری" را به نام ناصرالدین محتشم قهستانی فرمانروای قاینات در همین محل انشا کرده‌است.

عباسی اظهارکرد: قلعه‌کوه قاین در اواخر قرن 5هجری مرکز فرماندهی و هدایت دیگر قلاع منطقه‌ی قهستان بوده‌ است. معماری قلعه با استفاده از ناهمواری‌های کوه از دو بخش سربازان و جنگجویان و قسمت امیرنشین تشکیل شده‌است.

وی خاطرنشان کرد: این مجموعه‌ی عظیم سنگی که به طول حدود 400متر در جهت غرب به شرق و پر از ارتفاعات رشته کوه قهستان کشیده شده‌ است، با شماره‌ی 4803 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و تحت حفاظت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است.